By Leo 
Ung thư đại tràng không phải lúc nào cũng xuất hiện bằng những cơn đau dữ dội hay dấu hiệu khiến người bệnh lập tức hoảng sợ. Điều đáng ngại hơn nằm ở chỗ bệnh có thể âm thầm tiến triển trong thời gian dài, trong khi nhiều biểu hiện ban đầu lại dễ bị nhầm với rối loạn tiêu hóa thông thường. Bài gốc dẫn lời bác sĩ Hà Hải Nam cho biết bệnh có thể không có dấu hiệu rõ ở giai đoạn đầu; khi tiến triển, người bệnh có thể gặp đầy bụng, rối loạn tiêu hóa, đi ngoài ra máu, thay đổi màu phân hoặc táo bón xen kẽ tiêu chảy.
Theo GLOBOCAN 2022, tại Việt Nam, ung thư đại trực tràng ghi nhận khoảng 16.835 ca mắc mới và 8.454 ca tử vong, đứng thứ 4 về số ca mắc mới trong các loại ung thư ở cả hai giới. Con số này cho thấy đây không còn là căn bệnh xa lạ, càng không nên bị xem nhẹ chỉ vì những triệu chứng ban đầu có vẻ “không nghiêm trọng”.
Bữa ăn hằng ngày có thể là điểm khởi đầu của rủi ro
Một trong những yếu tố được nhắc tới nhiều nhất là chế độ ăn thiếu cân bằng: nhiều thịt đỏ, thịt chế biến sẵn, đồ chiên nướng, dầu mỡ nhưng lại ít rau xanh, trái cây và chất xơ. CDC liệt kê chế độ ăn ít rau quả, ít chất xơ, nhiều chất béo hoặc nhiều thịt chế biến sẵn là các yếu tố liên quan đến nguy cơ ung thư đại trực tràng.
IARC, cơ quan nghiên cứu ung thư thuộc WHO, đã phân loại thịt chế biến sẵn là tác nhân gây ung thư ở người và thịt đỏ là nhóm có khả năng gây ung thư. Cơ quan này cũng cho biết mỗi khẩu phần 50g thịt chế biến sẵn ăn hằng ngày có liên quan đến mức tăng 18% nguy cơ ung thư đại trực tràng.
Điều đáng nói là các thực phẩm này thường xuất hiện trong đời sống rất bình thường: xúc xích, thịt xông khói, giăm bông, đồ nướng, đồ chiên đi chiên lại hoặc những bữa ăn nhanh tiện lợi. Chúng không tạo cảm giác nguy hiểm ngay lập tức, nhưng khi trở thành thói quen kéo dài, rủi ro sức khỏe có thể tích tụ theo thời gian.
Lối sống ít vận động: “đồng phạm” bị đánh giá thấp
Không chỉ mâm cơm, chiếc ghế làm việc cũng có thể là một phần của vấn đề. Lười vận động được CDC xếp vào nhóm yếu tố nguy cơ của ung thư đại trực tràng, bên cạnh béo phì, rượu bia và thuốc lá.
Với nhịp sống hiện đại, nhiều người ngồi hàng giờ trước máy tính, di chuyển bằng xe, đặt đồ ăn tận nơi và gần như không có khoảng vận động thực sự trong ngày. Cơ thể vì thế rơi vào trạng thái “tiện nghi quá mức”: năng lượng nạp vào nhiều, năng lượng tiêu hao ít, trong khi hệ tiêu hóa và chuyển hóa phải gánh áp lực lâu dài.
Thuốc lá, rượu bia và những lựa chọn tưởng như riêng tư
Hút thuốc và uống rượu bia thường được nhắc tới trong các bệnh tim mạch, gan, phổi, nhưng chúng cũng nằm trong nhóm yếu tố nguy cơ liên quan đến ung thư đại trực tràng. CDC liệt kê tiêu thụ rượu và sử dụng thuốc lá trong các yếu tố có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh.
Điểm đáng lo là những thói quen này thường gắn với sinh hoạt xã hội: tiệc tùng, gặp gỡ bạn bè, tiếp khách, thức khuya. Chính vì được “bình thường hóa”, chúng dễ bị xem là chuyện nhỏ, cho đến khi sức khỏe bắt đầu gửi tín hiệu cảnh báo.
Ăn mặn, ăn ngọt và áp lực từ lối sống công nghiệp
Tại Việt Nam, mức tiêu thụ muối trung bình được Liên Hợp Quốc tại Việt Nam dẫn là khoảng 8,1g/người/ngày, cao hơn khoảng 60% so với khuyến nghị dưới 5g/ngày của WHO. Cùng với chế độ ăn nhiều đường, chất béo bão hòa, thức ăn nhanh và đồ chế biến sẵn, đây là bức tranh đáng lo của các bệnh không lây nhiễm nói chung.
Dù muối hay đường không nên bị quy kết đơn giản là “nguyên nhân trực tiếp” của ung thư đại tràng, một chế độ ăn thiếu cân bằng, kéo dài và đi kèm ít vận động có thể góp phần làm xấu đi nền sức khỏe tổng thể. Nói cách khác, vấn đề không nằm ở một bữa ăn, mà ở kiểu sống lặp lại ngày này qua ngày khác.
Những dấu hiệu không nên bỏ qua
CDC khuyến cáo người dân nên trao đổi với bác sĩ nếu gặp các dấu hiệu như thay đổi thói quen đại tiện, có máu trong hoặc trên phân, tiêu chảy hoặc táo bón kéo dài, cảm giác đi ngoài không hết, đau bụng dai dẳng hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân. Những triệu chứng này không đồng nghĩa chắc chắn là ung thư, nhưng cần được kiểm tra để xác định nguyên nhân.
Đây cũng là điểm khiến ung thư đại tràng trở nên nguy hiểm: nhiều người trì hoãn đi khám vì nghĩ mình chỉ bị rối loạn tiêu hóa, trĩ, nóng trong hoặc ăn uống thất thường. Sự chậm trễ ấy có thể khiến cơ hội phát hiện sớm bị bỏ lỡ.
Sàng lọc sớm: đừng đợi có triệu chứng mới bắt đầu lo
Hiệp hội Ung thư Mỹ khuyến cáo người trưởng thành có nguy cơ trung bình nên bắt đầu sàng lọc ung thư đại trực tràng từ 45 tuổi, bằng xét nghiệm phân có độ nhạy cao hoặc thăm khám cấu trúc như nội soi, tùy điều kiện và tư vấn y tế. Các kết quả xét nghiệm không phải nội soi nếu dương tính cần được theo dõi bằng nội soi kịp thời.
Với người có tiền sử cá nhân hoặc gia đình mắc ung thư đại trực tràng, polyp, bệnh viêm ruột hoặc từng xạ trị vùng bụng/chậu, việc sàng lọc có thể cần thực hiện sớm hơn. Đây là nhóm không nên chờ đến khi cơ thể “lên tiếng” mới đi kiểm tra.